Tray-systemen in de tandartspraktijk: efficiënte instrumentenreiniging met wash-trays
Een goed georganiseerd instrumentarium bespaart tijd, vermindert de kans op fouten en maakt het gemakkelijker om gestandaardiseerde hygiëneprocessen na te leven. Dit is precies waar een tray-systeem in de tandartspraktijk van pas komt: instrumenten worden niet langer afzonderlijk en in wisselende samenstellingen door de dagelijkse praktijk verplaatst, maar als duidelijk gedefinieerde sets voorbereid, gebruikt, gereinigd en opnieuw ter beschikking gesteld.
Wash-trays kunnen daarbij de volledige instrumentencyclus ondersteunen – van de behandeling via de machinale reiniging en desinfectie tot de verpakking, sterilisatie en opslag. Het is echter van cruciaal belang dat de trays, instrumenten, reinigings- en desinfectieapparatuur, sterilisatiecontainers en de autoclaaf op elkaar zijn afgestemd en zijn geïntegreerd in de gevalideerde processen van de praktijk.
Wat is een wash-tray-systeem voor instrumenten?
Een wash-tray is een herbruikbare instrumentendrager waarin de voor een bepaalde behandeling benodigde instrumenten systematisch worden gerangschikt en vastgezet. Afhankelijk van het model houden flexibele siliconenribben of andere bevestigingen de instrumenten in een vastgestelde positie.
De wash-tray begeleidt de instrumentenset door verschillende fasen van de reiniging en desinfectie. Deze kan – mits door de fabrikant daarvoor bestemd – worden gebruikt om de instrumenten op te nemen tijdens de machinale reiniging en desinfectie en vervolgens in een geschikte sterilisatiecontainer.
Een wash-tray is echter niet automatisch een steriele verpakking. Pas een daarvoor bestemd en gevalideerd sterielbarrièresysteem, bijvoorbeeld een compatibele sterilisatiecontainer met een geschikt filter, maakt verpakte sterilisatie en de bescherming van het steriele materiaal tijdens transport en opslag mogelijk. De eisen aan steriele barrièresystemen en verpakkingssystemen zijn beschreven in DIN EN ISO 11607-1.
Tandheelkundige tray, wash-tray en sterilisatiecontainer: wat is het verschil?
De termen worden in de dagelijkse praktijk soms als synoniemen gebruikt, maar duiden op verschillende functies.
Een dental tray is in de eerste plaats een instrumentendrager voor het gestructureerd ter beschikking stellen van instrumenten tijdens een behandeling. Niet elke dental tray is automatisch geschikt voor machinale reiniging, thermische desinfectie of stoomsterilisatie.
Een wash-tray is ontworpen voor verwerking in een reinigings- en desinfectieapparaat. Het ontwerp moet ervoor zorgen dat water, proceschemicaliën en het spoelmechanisme de instrumenten voldoende kunnen bereiken en dat vloeistoffen vervolgens kunnen wegvloeien.
Een sterilisatiecontainer vormt samen met zijn sluit- en filtersysteem de verpakking voor de sterilisatie. Bij gebruik volgens de voorschriften beschermt het geschikte sterilisatiebarrièresysteem de gesteriliseerde instrumenten tot het moment van gebruik tegen herbesmetting.
Zo ontstaat een op elkaar afgestemd systeem: de instrumentset blijft overzichtelijk in de wash-tray, terwijl de container de functie van steriele verpakking overneemt.
Waarom is een traysysteem de moeite waard in de tandartspraktijk?
De instrumentenrecycling bestaat uit veel terugkerende handelingen. Als instrumenten afzonderlijk worden gesorteerd, vervoerd, in de reinigings- en desinfectiemachine geplaatst, gecontroleerd en verpakt, ontstaat bij elke partij een aanzienlijke handmatige inspanning.
Een gestandaardiseerd traysysteem kan deze processen vereenvoudigen en standaardiseren
1. Minder tijdsbeslag
Een volledig samengestelde instrumentset is direct voor de behandeling beschikbaar. Het praktijkteam hoeft de benodigde instrumenten niet telkens afzonderlijk uit verschillende lades of bakken bij elkaar te zoeken.
Ook na de behandeling blijven de instrumenten als set georganiseerd. Hierdoor kunnen de stappen voor het sorteren, laden en verpakken worden verminderd. Op elkaar afgestemde systemen bestaande uit een wash-tray en een sterilisatiecontainer zijn ontworpen om instrumentsets zo naadloos mogelijk te begeleiden, van het gebruik via de reiniging en desinfectie tot de opslag.
2. Gestandaardiseerde behandelingssets
Voor veelvoorkomende behandelingen kunnen vaste sets worden gedefinieerd, bijvoorbeeld voor:
De gestandaardiseerde samenstelling vergemakkelijkt de voorbereiding en maakt snel zichtbaar of er een instrument ontbreekt. Ook nieuwe medewerkers kunnen zich gemakkelijker oriënteren aan de hand van vastgelegde setstructuren.
3. Meer veiligheid op het werk
Puntige en scherpe instrumenten vormen een risico op letsel tijdens transport, sortering en sterilisatie. Als ze in geschikte houders worden vastgezet, hoeven ze minder vaak afzonderlijk te worden opgepakt en verplaatst.
Het traysysteem is echter geen vervanging voor veilige werkprocedures. Besmette instrumenten moeten nog steeds zo worden verzameld en vervoerd dat medewerkers geen risico lopen op prik- of snijwonden en blootstelling aan biologische agentia. Voor het traject van de behandelkamer naar de sterilisatieruimte moet daarom worden gezorgd voor een geschikte, gesloten transportbak. De TRBA 250 concretiseert de arbeidsveiligheidseisen bij het omgaan met biologische agentia in de gezondheidszorg.
4. Bescherming van de instrumenten
Instrumenten die los in manden of bakken liggen, kunnen tegen elkaar stoten, in elkaar verstrikt raken of beschadigd raken. Een welbepaalde bevestiging kan gevoelige punten, snijvlakken en oppervlakken beter beschermen.
Voorwaarde is dat de houders bij het instrument passen. Te strakke of verkeerd geplaatste siliconenbruggen kunnen drukplekken veroorzaken, instrumenten bedekken of de reiniging belemmeren.
5. Overzichtelijke documentatie
Gekleurde siliconenribben, markeringen, setnummers of barcodes maken een eenduidige toewijzing mogelijk. Zo kan een tray bijvoorbeeld worden toegewezen aan een bepaald type behandeling, een reinigingsbatch of een vastgelegd laadpatroon.
Dit ondersteunt de batchdocumentatie en traceerbaarheid. De vrijgave blijft echter een vakkundige beslissing van bevoegd personeel en kan niet uitsluitend worden vervangen door een kleurcodering of een barcode.
De instrumentenkringloop met een wasbakje
Het grootste voordeel ontstaat wanneer het traysysteem niet als losstaand accessoire, maar als onderdeel van een doorlopende workflow wordt gepland.
1. Samenstelling van de instrumentenset
Eerst wordt vastgesteld welke instrumenten daadwerkelijk nodig zijn voor de betreffende behandeling. Overbodige instrumenten mogen niet louter uit gewoonte in de set worden opgenomen, aangezien elk instrument na gebruik of besmetting het vastgestelde reinigingsproces moet doorlopen.
De instrumenten worden zo in de wasbak geplaatst dat ze duidelijk herkenbaar zijn en stevig vastzitten. Scharnierinstrumenten moeten volgens de instructies van de fabrikant worden geopend, gedemonteerd of in een voor reiniging geschikte positie worden geplaatst.
De samenstelling moet worden gedocumenteerd in een geïllustreerde verpakkings- of traylijst. Zo kan het team snel controleren of alles compleet is en de samenstelling op elk moment reproduceren.
2. Beschikbaarstelling in de behandelkamer
De gesteriliseerde en, indien van toepassing, steriel verpakte set wordt pas vlak voor de behandeling geopend. De instrumenten blijven overzichtelijk gerangschikt en kunnen in een vastgestelde volgorde worden gepakt.
Een goed samengesteld tray draagt daardoor niet alleen bij aan de hygiëne, maar ook aan de ondersteuning van de behandeling. Ontbrekende of verkeerd gesorteerde instrumenten vallen vroeg op.
3. Veilig verzamelen en vervoeren
Na de behandeling worden de gebruikte instrumenten teruggeplaatst in de tray, voor zover dit zonder extra risico mogelijk is en in de vastgestelde werkwijze is voorzien. Puntige en scherpe uiteinden moeten zo worden geplaatst dat er bij verdere hantering geen onnodig risico op verwondingen ontstaat.
De besmette wash-tray wordt vervolgens in een gesloten, voldoende stevige en duidelijk geïdentificeerde container naar de sterilisatieruimte vervoerd. Het open vervoeren van besmette instrumenten door de praktijk moet worden vermeden.
4. Reiniging en desinfectie in de reinigings- en desinfectiemachine
De tray wordt volgens het gevalideerde laadpatroon in de reinigings- en desinfectiemachine geplaatst. Om de reiniging effectief te laten zijn, moeten alle oppervlakken van de instrumenten bereikbaar zijn voor water en proceschemicaliën.
Daarbij moet met name op de volgende punten worden gelet:
Instrumenten mogen elkaar niet volledig bedekken.
Spuitarmen en spoelblinden mogen niet worden belemmerd.
Scharnieren moeten voldoende openstaan.
Vloeistoffen moeten uit de lade en de instrumenten kunnen wegvloeien.
De toegestane belading mag niet worden overschreden.
De specificaties van de fabrikant met betrekking tot instrumenten, de lade en de RDG moeten met elkaar overeenkomen.
Voor medische hulpmiddelen van klasse B is machinale reiniging en desinfectie in principe de voorkeursmethode. De DIN-EN-ISO-15883-normenreeks beschrijft eisen aan reinigings- en desinfectieapparatuur, de bijbehorende processen, laaddragers, validatie en routinecontrole.
Bijzonderheden bij holle instrumenten
Niet elk instrument kan voldoende van binnen worden gereinigd door het alleen in een wasbakje te plaatsen. Instrumenten met lumina, overdrachtsinstrumenten, afzuigcanules of andere inwendige delen kunnen geschikte aansluitingen, adapters of speciale opnamevoorzieningen nodig hebben.
Of een instrument in de tray moet worden geplaatst of afzonderlijk op een injectorsysteem moet worden aangesloten, blijkt uit de reinigings- en sterilisatievoorschriften van de fabrikant van het instrument of apparaat. De uiterlijke ordening in de tray mag er niet toe leiden dat noodzakelijke inwendige reinigingen achterwege blijven.
5. Visuele controle, onderhoud en functietest
Na het machinale reinigingsproces wordt de tray in de schone zone uitgenomen. Ook bij een succesvol afgerond RDG-programma is een controle van de instrumenten noodzakelijk.
Met name wordt het volgende gecontroleerd:
reinheid,
droogheid,
onbeschadigdheid,
corrosie of veranderingen aan het oppervlak,
bewegelijkheid van scharnieren,
Functionaliteit,
volledigheid van de set.
Onvoldoende gereinigde instrumenten mogen niet worden vrijgegeven voor sterilisatie. Ze moeten opnieuw het vastgestelde reinigings- en desinfectieproces doorlopen. Beschadigde of niet meer veilig te reinigen instrumenten worden afgekeurd.
Onderhoudsmaatregelen moeten worden uitgevoerd volgens de aanwijzingen van de fabrikant. Daarbij mogen alleen geschikte middelen worden gebruikt die het daaropvolgende sterilisatieproces niet beïnvloeden.
6. Verpakking in de sterilisatiecontainer
Als de instrumenten steriel moeten worden gebruikt, wordt de gecontroleerde wash-tray in een geschikte sterilisatiecontainer geplaatst. Het filtersysteem, de afdichting, de sluiting en eventueel de verzegeling moeten volledig aanwezig en functioneel zijn.
Voor elk gebruik moet onder andere worden gecontroleerd:
Is de container schoon en onbeschadigd?
Zijn het deksel en de onderkant vormvast?
Is de afdichting intact?
Is het filter correct geplaatst en geschikt voor het beoogde gebruik?
Werken de sluitingen en vergrendelingen?
Is de markering duidelijk?
Past de tray zonder te kantelen of overbelasting in de container?
Alleen een verpakkingssysteem dat volgens de voorschriften is samengesteld en geschikt is voor het proces, kan de beoogde sterilisatiebarrière vormen.
7. Sterilisatie in de autoclaaf
De gesloten container wordt volgens het gevalideerde laadpatroon in de autoclaaf geplaatst. Daarbij moeten de voorschriften inzake positionering, stapelbaarheid, laadhoeveelheid en programmakeuze worden nageleefd.
Het sterilisatieprogramma moet geschikt zijn voor de instrumenten, de container en de lading. De dagelijkse praktijkbelading moet worden gedekt door de validatie of prestatiekwalificatie van het sterilisatieproces.
Een extra traysysteem verandert de laadsituatie. Daarom mogen nieuwe tray- of containerconfiguraties niet zonder beoordeling in de routine worden opgenomen. Indien nodig is een aanvulling op de laadpatronen of een nieuwe prestatiebeoordeling vereist.
8. Vrijgave en documentatie
Na het sterilisatieproces worden het procesverloop, de relevante parameters en de vereiste batchcontroles beoordeeld. Vervolgens wordt de container gecontroleerd op droogheid, onbeschadigdheid, correcte afsluiting en volledige markering.
De vrijgave moet worden uitgevoerd door een daartoe bevoegde en gekwalificeerde persoon. Deze persoon moet ten minste de volgende informatie eenduidig kunnen toewijzen:
sterilisator en batchnummer,
gebruikt programma,
datum van de reiniging,
tray of instrumentenset,
resultaat van de procescontrole,
vrijgavebeslissing,
de persoon die de vrijgave heeft verleend.
Een succesvol afgerond apparatuurprogramma alleen is geen vervanging voor de gedocumenteerde vrijgave van de batch en het steriele materiaal.
9. Opslag en hergebruik
Goedgekeurde containers worden onder geschikte omstandigheden opgeslagen, beschermd tegen vocht, vervuiling en mechanische beschadigingen. De opslagorganisatie dient het principe „eerst verwerkt, eerst gebruikt“ te volgen en een eenduidige voorraadcontrole mogelijk te maken.
Vóór de volgende behandeling wordt de container op onbeschadigdheid gecontroleerd en naar de behandelkamer gebracht. Pas daar wordt hij onder aseptische omstandigheden geopend en wordt de tray klaargemaakt.
Als de container beschadigd, vochtig, onbedoeld geopend of niet eenduidig gemarkeerd is, mag de inhoud ervan niet als steriel worden gebruikt.
Welke instrumenten zijn geschikt voor een tray-systeem?
Traysystemen zijn bijzonder geschikt voor regelmatig terugkerende instrumentcombinaties. Hiertoe behoren bijvoorbeeld basisinstrumentensets, profylaxesets en instrumentensets voor endodontie, parodontologie, chirurgie of implantologie.
De geschiktheid hangt echter niet alleen af van de grootte. Voordat een instrument wordt opgenomen, moeten de volgende vragen worden beantwoord:
Is het geschikt voor machinale reiniging en thermische desinfectie?
Mag het in de tray vastgezet worden gereinigd?
Moeten scharnieren worden geopend of onderdelen worden gedemonteerd?
Is een inwendige reiniging via een adapter nodig?
Is het bestand tegen de gebruikte proceschemicaliën?
Is het geschikt voor stoomsterilisatie?
Valt het onder het gevalideerde proces?
De specificaties van de fabrikant van het medisch hulpmiddel hebben hierbij voorrang. Een traysysteem kan de reiniging standaardiseren, maar kan het feit dat een instrument niet geschikt is voor reiniging niet compenseren.
Waar moeten praktijken bij de keuze op letten?
Een geschikt wasbakje mag niet uitsluitend op basis van grootte of aankoopprijs worden gekozen. Doorslaggevend is de compatibiliteit met de aanwezige apparatuur en processen.
Compatibiliteit: het tray, de houders en de containers moeten zijn goedgekeurd voor of geschikt zijn voor de aanwezige reinigings- en desinfectieapparatuur en de autoclaaf. Ook moet rekening worden gehouden met de bruikbare capaciteiten en de laaddragers.
Reinigingsvriendelijk ontwerp: De tray moet open oppervlakken, een goede doorstroming en een betrouwbare waterafvoer mogelijk maken. Ontoegankelijke spleten en gebieden waar restwater of vervuiling zich kan ophopen, zijn ongewenst.
Flexibele instrumenthouders: siliconenbruggen moeten zo configureerbaar zijn dat verschillende instrumentsets veilig kunnen worden vastgezet. Tegelijkertijd mogen ze de te reinigen oppervlakken niet onnodig bedekken.
Duidelijke markering: kleurcodes , opschriften of barcodes vergemakkelijken de toewijzing aan behandeling, set, partij en opslaglocatie. Kleurmarkeringen mogen echter niet de enige informatiebron zijn, aangezien kleuren kunnen worden verward of door individuele medewerkers verschillend kunnen worden geïnterpreteerd.
Ergonomie en arbeidsveiligheid: De tray moet veilig kunnen worden vastgepakt en vervoerd. Scherpe instrumenten mogen niet onbeschermd uit de tray steken. Ook moet bij het dagelijks gebruik rekening worden gehouden met het gewicht van een volledig gevulde tray.
Beschikbaarheid van geschikte containers: Als de instrumentenset verpakt, gesteriliseerd en opgeslagenmoet worden, moet er een compatibele sterilisatiecontainer beschikbaar zijn. Het gehele systeem moet zonder provisorische combinaties in de praktijkworkflow kunnen worden geïntegreerd.
Veelvoorkomende fouten bij het gebruik van wash-trays
Een tray-systeem verbetert de processen alleen als het correct wordt gepland en ingezet. Typische fouten zijn:
te volgeladen trays,
verkeerd geplaatste of gesloten scharnierinstrumenten,
onvoldoende aangesloten holle instrumenten,
houders die grote delen van het instrumentoppervlak bedekken,
het door elkaar halen van onvolledige behandelingssets,
het ontbreken van een visuele en functionele controle na het RDG-proces,
gebruik van de wasbak zonder geschikt sterielbarrièresysteem,
beschadigde of verkeerd geplaatste containerfilters,
niet-gedocumenteerde wijzigingen in de vulling van de trays,
het gebruik van nieuwe sets buiten de gevalideerde beladingen om.
Bijzonder problematisch is de aanname dat een correct samengestelde tray automatisch een hygiënisch veilig resultaat garandeert. Doorslaggevend blijft de aantoonbare effectiviteit van het gehele gevalideerde reinigings- en sterilisatieproces.
Zo voert de praktijk een tray-systeem succesvol in
De omschakeling moet stapsgewijs plaatsvinden. Eerst worden de meest gebruikte instrumentcombinaties geanalyseerd en samengevoegd tot zinvolle sets.
Vervolgens wordt de volgende werkwijze aanbevolen:
De instrumentenvoorraad en behandelingsprocedures in kaart brengen.
Geschikte instrumentsets definiëren.
Controleer de compatibiliteit met de RDG, de autoclaaf en de containers.
De samenstelling van de trays vastleggen en fotografisch documenteren.
Werkinstructies en laadpatronen bijwerken.
De gevolgen voor gevalideerde processen beoordelen.
Medewerkers praktisch opleiden.
Het systeem eerst testen met geselecteerde sets.
Ervaringen met behandeling en verwerking evalueren.
De tray-structuren indien nodig optimaliseren.
Daarbij moet niet alleen naar de maximale capaciteit van de apparatuur worden gekeken. Het is van cruciaal belang dat het aantal trays aansluit bij de instrumentenvoorraad, het aantal patiënten en de daadwerkelijke sterilisatiecycli.
Conclusie: met een systeem door de gehele instrumentcyclus
Een tray-systeem voor de tandartspraktijk kan veel meer doen dan alleen zorgen voor een nette opslag van instrumenten. Als het goed is gepland, ondersteunt het de volledige workflow: van de behandeling via reiniging, desinfectie en sterilisatie tot opslag en hergebruik.
De belangrijkste voordelen liggen in de standaardisatie: instrumentsets zijn eenduidig samengesteld, hoeven minder vaak afzonderlijk te worden verplaatst en kunnen gemakkelijker worden gecontroleerd, gedocumenteerd en toegewezen. Dat bespaart kostbare werktijd en kan tegelijkertijd de instrumenten en het praktijkteam beter beschermen.
Het hygiënische succes is echter niet alleen te danken aan de tray. Het is gebaseerd op het afgestemde samenspel van geschikte instrumenten, de juiste trayconfiguratie, veilig transport, gevalideerde machinale reiniging en desinfectie, zorgvuldige controle, een geschikt sterielbarrièresysteem, gevalideerde sterilisatie en gedocumenteerde vrijgave.
Een goede wash-tray organiseert daarom niet alleen instrumenten – hij structureert het gehele reinigings- en sterilisatieproces.
